[:pl]Projekt WCAG[:en]WCAG project[:]

[:pl]
  1. Cel naukowy projektu

Prawodawca polski stoi dziś przed poważnymi dylematami związanymi z regulacją prawa i obowiązków osób korzystających z Internetu. Jednym z takich obszarów jest problematyka udostępniania treści w Internecie w taki sposób, aby osoby z niepełnosprawnościami, ale także osoby starzejące się mogły się z nimi zapoznać. Wychodząc naprzeciw tym wyzwaniom, zgodnie z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie Krajowych Ram Interoperacyjności, minimalnych wymagań dla rejestrów publicznych i wymiany informacji w postaci elektronicznej oraz minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych (Dz.U. z 2012 r. poz. 526), prawodawca przyjął, iż publicznie dostępne serwisy internetowe powinny być dostępne dla osób z niepełnosprawnościami zgodnie z zasadami Web Content Accessibility Guidelines 2.0 (dalej jako zasady WCAG 2.0). Załącznik nr 4 do tego rozporządzenia przewiduje wprost konieczność spełnienia szeregu wymagań związanych z zastosowaniem WCAG 2.0, które jest technicznym standardem de facto w tej dziedzinie. Trzyletni okres vacatio legis związany z wejściem w życie tego obowiązku upłynął w czerwcu 2015 r.

Celem naukowym projektu jest opracowanie prawnych aspektów zasad web accessbility z perspektywy prawa polskiego i wypracowanie modelu określającego zakres obowiązku udostępniania treści w Internecie osobom niepełnosprawnym zgodnie ze standardem WCAG 2.0, oraz określenie skutków prawnych niewypełnienia tego obowiązku. Badania obejmą zarówno ustalenie zakresu przedmiotowego obowiązków wynikających z WCAG 2.0, jak i zakresu podmiotowego obowiązku stosowania tychże zasad, a także konsekwencji prawnych wynikających z naruszenia powyższych standardów. Problematyka badawcza obejmie nie tylko zasady W3C w zakresie w jakim odwołuje się do nich rozporządzenie w sprawie KRI, ale także inne standardy techniczne (np. WAI-ARIA) oraz normy prawne składające się na prawo autorskie, prawo antydyskryminacyjne, prawo pomocy publicznej, a także cywilnoprawne aspekty nienależytego wykonania zobowiązania w postaci stworzenia systemu informatycznego niezgodnie z zasadami WCAG 2.0.

  1. Znaczenie projektu

Dotychczasowy stan wiedzy

Badania z pogranicza prawa i informatyki stają się coraz bardziej istotne dla nowoczesnych społeczeństw. Coraz częściej prawodawcy krajowi, jak i międzynarodowi, muszą zmagać się z wyzwaniami stawianymi przez gwałtowny rozwój technologii informatycznych. W ostatnich latach podjęto szereg działań legislacyjnych na poziomie krajowym, unijnym, jak i międzynarodowym  w odniesieniu do zapewnienia osobom niepełnosprawnym dostępności do treści w Internecie. Biorąc pod uwagę wagę tego medium, jak już zostało to wskazane powyżej, polski prawodawca nadał tym zasadom wysoką rangę bezwzględnie nakazując wszystkim serwisom organów administracji publicznej w Polsce, stosowanie się do wymogów WCAG 2.0 od czerwca 2015 r.

Kwestia obowiązku tworzenia serwisów internetowych uwzględniających potrzeby osób niepełnosprawnych doczekała się także regulacji na poziomie międzynarodowym oraz europejskim. Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych z 13 grudnia 2006 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 1169), nakłada jasno określone obowiązki na Państwa jako strony konwencji w odniesieniu do udostępniania treści w Internecie osobom niepełnosprawnym, w sposób umożliwiający zapoznanie się z nimi (zob. art. 9 tej konwencji).  Światowa Organizacja Własności Intelektualności (WIPO) opracowała także Traktat z Marrakeszu przyjęty 28 czerwca 2013 r. o ułatwieniu dostępu do opublikowanych utworów drukowanych osobom niewidomym, słabowidzącym i innym niepełnosprawnym, które wejdzie w życie w stosunku do stron tej umowy od końca września 2016 r. Brakuje badań nad znaczeniem tych międzynarodowych instrumentów, podobnie jak nad polskim prawem w tym zakresie.

W Unii Europejskiej z kolei trwają obecnie prace nad przyjęciem dyrektywy dotyczącej dostępności serwisów publicznych. W grudniu 2012 r. Komisja Europejska przedstawiła projekt dyrektywy o dostępności serwisów publicznych (ang. proposal of the directive on the accessibility of public sector bodies’ websites) (COM(2012) 721 final). Nowa dyrektywa stworzy jeszcze dalej idące wymagania dla organów administracji publicznej, a pośrednio także dla sektora informatycznego w UE odnośnie wymogów technicznych, jakim sprostać będą musiały serwisy internetowe organów administracji publicznej, realizując tym samym założenia European Disability Strategy 2010-2020: A Renewed Commitment to a Barrier-Free Europe.

Uzasadnienie podjęcia problemu badawczego i nowatorskiego charakteru badań

Zagadnienie prawnych aspektów dostępności stron internetowych, w tym publicznych serwisów on-line nie doczekało się do tej pory w Polsce naukowego opracowania. Istnieje jedynie relatywnie skromna ilość prac dotyczących praw osób niepełnosprawnych w innych, niż informatyczne obszarach życia np. w prawie pracy, prawie autorskim czy prawie konstytucyjnym, ale brakuje literatury dotyczącej oceny problematyki z perspektywy prawa nowych technologii. Dogłębna analiza zasad z perspektywy prawa polskiego, unijnego i międzynarodowego to jeden z celów niniejszego projektu.

Wyzwaniem badawczym pozostaje także określenie prawnych konsekwencji niezastosowania zasad WCAG 2.0. Stworzenie modelu odpowiedzialności uwzględniającego różne poziomy braku dostępności serwisu to główny cel projektu, który może także znaleźć zastosowanie w skali międzynarodowej. Brakuje bowiem, także na poziomie międzynarodowym analiz jasno określających, które z zasad WCAG 2.0 muszą być spełnione, by osoba z niepełnosprawnością mogła w ogóle uzyskać dostęp do serwisu internetowego, a które standardy ułatwiają absorbcję treści. Nie każda bowiem norma zakodowana w tym standardzie powoduje identyczne skutki dla osoby z niepełnosprawnościami. Przykładowo, niespełnienie obowiązku opisania zdjęć wyrażeniem tekstowym utrudnia przyswojenie treści, ale nie może być tożsame z niedopełnieniem obowiązku wdrożenia mechanizmu captcha, w taki sposób, aby osoba niewidoma mogła w ogóle zapoznać się z treścią serwisu. Stworzenie takiego modelu wymagać wpierw będzie bardzo głębokiego zbadania standardów technologicznych w tym zakresie, co wpisuje się w interdyscyplinarny charakter projektu.

W polskich badaniach nad prawem brakuje także badań prawnoporównawczych w odniesieniu do web accessibility oraz badań empirycznych wskazujących w jakim stopniu zasady te są faktycznie stosowane w obecnym stanie prawnym w Polsce. Komisja Europejska szacuje dostępność serwisów internetowych dla osób niepełnosprawnych na poziomie niższym, niż 10 procent, ale niezależnych badań wymagać będzie określenie poziomu dostępności serwisów rządowych od momentu wejścia w życie przepisów dotyczących KRI w 2015 r. Dzięki współpracy z osobami niewidomymi pojawi się szansa pogłębienia zrozumienia dla wagi zasad WCAG 2.0 podczas korzystania z serwisów internetowych.

Znaczenie wyników projektu

Projekt wpłynie na rozwój nauki prawa w Polsce poprzez udostępnienie wyników pionierskich badań nad zasadami udostępniania treści w Internecie. Wyniki badań wpłyną więc na rozwój polskiej nauki prawa publicznego, jak i prywatnego poprzez ustalenie zakresu obowiązków zarówno administracji publicznej, jak i prywatnych administratorów stron w odniesieniu do udostępniania treści w Internecie. Polska nauka prawa uzyska także dostęp do treści naukowo opracowanych zasad, a także optymalnych sposobów korzystania w nich, w tym także dostęp do wyników badań empirycznych obrazujących stopień wykorzystania tych zasad zarówno przez wybrane serwisy internetowe urzędów administracji publicznej, jak i popularne serwisy komercyjne.

Badania nad prawnymi aspektami web accessiblity mają także znaczenie dla społeczności międzynarodowej, która w ostatnich latach podjęła szereg inicjatyw na rzecz wsparcia osób wykluczonych. Wyniki projektu mogą doprowadzić do wypracowania nowego, głębszego modelu odpowiedzialności za naruszenie standardów WCAG 2.0 i przyczynić się do pogłębienia refleksji jurystów w odniesieniu do wagi poszczególnych obowiązków wynikających ze standardów W3C. Istotne dla rozwoju nauki prawa w tym zakresie będzie także upowszechnienie wyników badań nad stosowaniem zasad WCAG 2.0 w praktyce legislacyjnej oraz orzeczniczej państw członkowskich UE, USA, czy Australii.

Proponowane badania będą miały pozytywny wpływ na rozwój społeczeństwa informacyjnego. Osoby z niepełnosprawnościami, w tym niewidome oraz niedowidzące, są dziś w dużej mierze wykluczone z pełnej partycypacji w dobrodziejstwach rewolucji informatycznej. Dzięki przeprowadzeniu badań nad optymalnym modelem wykorzystania zasad udostępniania treści na stronach internetowych z perspektywy osób niepełnosprawnych, twórcy zarówno serwisów publicznych, jak i komercyjnych uzyskają wartościowe wskazówki dotyczące tego, jak faktycznie wdrażać serwisy internetowe tak, by były one dostępne dla osób z różnych względów wykluczonych. Nie tylko osoby z niepełnosprawnościami, ale także osoby starzejące się mają i będą miały coraz większe trudności w korzystaniu z serwisów internetowych, które nie są zgodne z zasadami WCAG 2.0. Biorąc pod uwagę czynniki demograficzne, jak najszybsze dostosowanie istniejących serwisów internetowych, jak i upowszechnienie wiedzy w tym zakresie umożliwi szerszą partycypację społeczeństwa w dobrodziejstwach rewolucji informatycznej.

Projekt ten, będzie miał istotne znaczenie dla twórców serwisów internetowych dla osób niepełnosprawnych. Przedsiębiorstwa IT obsługujące rynek zamówień publicznych, już dziś zobligowane są do stosowania zasad WCAG 2.0. Na uwagę zasługuje jednakże status prywatnych stron internetowych. Przykładowo, strony internetowe firm działających w tzw. sektorach regulowanych w USA, muszą liczyć się z odpowiedzialnością za brak dostępności witryny takiego podmiotu dla osób niepełnosprawnych. Kwestia ta wymagać będzie jednak głębszej analizy w świetle art. 9 konwencji o prawach osób niepełnosprawnych oraz projektu dyrektywy o dostępności serwisów publicznych.

Zapewnienie jak najszerszej dostępności serwisów internetowych, pełni istotną rolę w realizacji polityki włączania grup wykluczonych. Upowszechnienie zasad w odniesieniu do problematyki szerzenia edukacji drogą elektroniczną, stanowi jeden z celów statutowych FREE. Serwisy e-learningowe powinny w szczególności zadbać o to, aby treści udostępniane w ich serwisach spełniały wymogi WCAG 2.0, inaczej utrudnią, albo uniemożliwią osobom z różnymi dysfunkcjami wzroku oraz osobom z innymi rodzajami niepełnosprawności, zdobywanie wiedzy i poszerzanie własnych kompetencji. W efekcie zarówno nauka prawa, jak i organy administracji publicznej, czy też firmy informatyczne wdrażające portale i systemy teleinformatyczne na rzecz administracji publicznej uzyskają cenne źródło informacji o treści zasad WCAG 2.0, ich znaczenia teoretycznego, jak i praktycznego, obejmującego wyniki badań empirycznych dotyczących dzisiejszego poziomu stosowania tych zasad.

  1. Koncepcja i plan badań

Ogólny plan badań

Plan badań zakłada powołanie zespołu badawczego, który umożliwi analizę czterech głównych wytycznych WCAG 2.0 (postrzegalność, funkcjonalność, zrozumiałość, solidność) w świetle obowiązującego prawa polskiego, unijnego i międzynarodowego oraz dokonanie analizy empirycznej ich stosowania w Polsce. Badania prowadzone będą przez 36 miesięcy, przy czym pierwsze dwa lata poświęcone będą na analizę treści samych zasad razem z ich dokumentacją techniczną oraz przeprowadzenie analizy prawnej obowiązku ich stosowania. W drugim i trzecim roku trwać będą prace nad wypracowaniem modelu odpowiedzialności za naruszenie zasad WCAG 2.0. W trzecim roku projektu przeprowadzone zostaną badania empiryczne obejmujące zarówno badania zgodności kodu źródłowego stron internetowych serwisów administracji publicznej z zasadami WCAG.

Szczegółowe cele badawcze

  1. Opracowanie listy szczegółowych obowiązków wynikających z zasad WCAG 2.0 w oparciu o analizę treści tych zasad w świetle przepisów prawa polskiego, w tym w szczególności rozporządzenia w sprawie Krajowych Ramach Interoperacyjności. Zakres projektu obejmie dogłębną analizę treści tych zasad w świetle dokumentacji W3C, dostępnych streszczeń tych zasad w języku polskim oraz obowiązujących norm prawa polskiego.
  2. Ustalenie zakresu podmiotowego obowiązku stosowania się do zasad WCAG 2.0 w świetle prawa polskiego, unijnego i międzynarodowego. W szczególności, celem badawczym jest określenie, czy podmioty prywatne są zobowiązane do stosowania tych zasad i na jakiej podstawie prawnej.
  3. Przeprowadzenie analizy obowiązków udostępniania treści osobom niepełnosprawnym w świetle obowiązujących norm prawa międzynarodowego i prawa unijnego oraz w praktyce legislacyjnej i sądowej wybranych państw. Wzbogacenie proponowanego modelu o analizę prawnoporównawczą zapewni mu większą uniwersalność.
  4. Przeprowadzenie badań empirycznych nad stosowaniem się do zasad WCAG 2.0 przez wybrane publiczne i prywatne serwisy internetowe w Polsce. Badania empiryczne stron internetowych z wykorzystaniem narzędzie informatycznych walidujących strony pod kątem zgodności z WCAG 2.0 obejmą przynajmniej 100 najważniejszych serwisów internetowych. Badania te zostaną wzbogacone o pogłębione wywiady z osobami niewidomymi i niedowidzącymi, jako grupą stanowiącą największe wyzwanie w empirycznej części projektu.
  5. Skonstruowanie modelu odpowiedzialności za naruszenie zasad WCAG 2.0 w oparciu o listę szczegółowych obowiązków opracowanych w pkt 2. Ten cel szczegółowy obejmuje analizę odpowiedzialności podmiotów zobowiązanych do stosowania zasad WCAG 2.0 w świetle wagi poszczególnych obowiązków wynikających z WCAG 2.0.
  6. Metodyka badań

Sposób realizacji badań

Projekt przewiduje prowadzenie badań o charakterze interdyscyplinarnym obejmującym zarówno badania typowe dla nauk prawnych, jak i badań empirycznych obejmujących analizę kodu stron internetowych pod kątem zasad WCAG. Badania zostaną przeprowadzone z wykorzystaniem metody dogmatycznej, prawnoporównawczej oraz empirycznej analizy funkcjonowania określonych rozwiązań prawnych w wybranych państwach.

Metody analizy i opracowania wyników

Metoda dogmatyczna zostanie wykorzystana do analizy treści norm prawnych dotyczących obowiązku stosowania się do zasad WCAG 2.0 w polskim systemie prawnym. Wykładni wymagać będzie nie tylko treść i zakres obowiązków administracji publicznej w tym zakresie, ale także teoretycznoprawna problematyka odesłań do źródeł pozanormatywnych dodatkowo wyrażonych w języku angielskim. W szczególności, próbie wykładni poddany zostanie m.in. § 19 oraz załącznik nr 4 Rozporządzenia w sprawie Krajowych Ram Operacyjności, który wprost nakazuje stosowanie zasad WCAG 2.0 podmiotom administrującym serwisami publicznymi.

Przepisy obowiązujące w Polsce zostaną przeanalizowane w świetle prawa międzynarodowego i unijnego. Komparatystyka prawnicza umożliwi ustalenie rozwiązań legislacyjnych i praktyki orzeczniczej w wybranych państwach. W szczególności, metoda prawnoporównawcza wykorzystana zostanie do analizy rozwiązań funkcjonujących w USA, Australii, Wielkiej Brytanii i wybranych państw członkowskich UE.

W badaniach zostanie wykorzystana także empiryczna analiza funkcjonowania serwisów internetowych pod kątem zgodności z zasadami WCAG w.2.0, ze szczególnym uwzględnieniem wiodących serwisów internetowych urzędów administracji publicznej oraz wybranych komercyjnych portali internetowych. W tym celu zostaną wykorzystane narzędzia informatyczne służące do automatycznej walidacji zgodności stron internetowych z tymi zasadami, oraz pogłębione wywiady z osobami niewidomymi i/lub niedowidzącymi. To właśnie ta podgrupa osób niepełnosprawnych stanowi największe wyzwanie w empirycznej części projektu. Wywiady będzie przygotowywać i prowadzić osoba odpowiedzialna za kontakty z osobami niepełnosprawnymi.

 

Urządzenia i aparatura wykorzystywane w badaniach

W ramach projektu utworzone zostanie laboratorium komputerowe, które wykorzystywane będzie we wszystkich fazach realizacji projektu. W ramach projektu zakupione zostaną narzędzia, wyposażone w oprogramowanie konieczne do analizy prawnej jak i technicznej, stron internetowych. Laboratorium, będzie także wykorzystywane do badań z udziałem osób niepełnosprawnych, w tym do weryfikacji dostępności publicznych stron internetowych przez te osoby. Z perspektywy oprogramowania w badaniach zostaną wykorzystane zarówno komercyjne, jak i bezpłatne systemy informacyjne. W szczególności wykorzystane zostaną komercyjne bazy informacji prawnej dostępne w Polsce (Lex, Legalis) oraz bazy zagraniczne ThomsonReuters.

  1. Uzasadnienie powołania nowego zespołu naukowego

Projekt ma charakter interdyscyplinarny i wymaga wiedzy, zarówno z obszaru prawa (publicznego i prywatnego, krajowego, europejskiego, jak i międzynarodowego) jak i informatyki (projektowanie serwisów internetowych, zasady WCAG). Charakter projektu uzasadnia konieczność powołania niewielkiego zespołu badawczego liczącego trzy osoby: kierownika projektu oraz dwie osoby wspierające analizę zasad WCAG 2.0 z perspektywy prawa krajowego, prawa międzynarodowego i wsparciem technicznym przy prowadzeniu badań empirycznych. Osoby merytoryczne zajmujące się prowadzaniem badań będą musiały wykazać się doświadczaniem w prowadzeniu badań oraz bardzo dobrą znajomością języka angielskiego. Przynajmniej jedna z osób pracujących w projekcie powinna mieć bardzo dobre kontakty z osobami niepełnosprawnymi, wykazać się doświadczeniem we współpracy z osobami niepełnosprawnymi.

  1. Literatura
  2. Burks, H. P. Lauke, Web Accessibility: Web Standards and Regulatory Compliance, Springer 2010.
  3. Bosak (red.) Prawo a niepełnosprawność, Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2015.
  4. van Dijk, Społeczne aspekty nowych mediów, PWN, Warszawa 2010.
  5. Suwaj, Wpływ przemian cywilizacyjnych na prawo administracyjne i administrację publiczną, 2013.
  6. Marcinkowski, P. Marcinkowski, WCAG 2.0. Podręcznik dobrych praktyk, Warszawa 2012.
  7. E. Ponchilla P. E., Rehabilitacja podstawowa – Nowe możliwości zawodowe, źródło: Dialogue: The Magazine for the Visually Impaired, Fall, tłumaczenie Sowiński P., 1983.
  8. Paplińska. Konsekwencje wynikające z braku wzroku [w:] M. Paplińska (red.) Edukacja równych szans: uczeń i student z dysfunkcją wzroku — nowe podejście, nowe możliwości. Warszawa: UW, 2008
  9. Yeadon, Najważniejsze zrozumieć, w: Adamowicz–Hummel A., Guzowska H. (red), Poradnik pracodawcy osób niewidomych i słabo widzących, Fundacja AWARE Europe, Warszawa 2000.

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz.U. 2012 poz. 1169), available at: http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20120001169

Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council on the accessibility of public sector bodies’ websites, available at: http://ec.europa.eu/newsroom/dae/document.cfm?doc_id=1242

Raport dostępności witryn internetowych,  http://www.rpo.gov.pl/pliki/12702084070.pdf

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 17.12.2012 r., I SA/Bd 923/12

Zasady WCAG 2.0, http://www.w3.org/WAI/ http://fdc.org.pl/wcag2/

Marrakesh Treaty to Facilitate Access to Published Works for Persons Who Are Blind, Visually Impaired or Otherwise Print Disabled, available at http://www.wipo.int/treaties/en/ip/marrakesh /

[:en]
  1. Research project objectives/ Research hypothesis

People with disabilities, especially blind and visually impaired, have special difficulties to access richness of contents on the Internet. The aim of the project is to create a research team including blind and visually impaired persons that will analyze legal aspects of accessibility from a viewpoint of national, EU and international law as well as technical standards.

In 2008 the World Wide Web Consortium (W3C) has issued a second edition of the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.0). According to these technical standards, web developers shall code them in such a manner that disabled people could read them with the help of specialized software. It is worth underlying that a Polish lawgiver has elevated these guidelines to binding legal norms, which shall be used by all public bodies from June 2015.

In Polish legal science the topic of web accessibility is nonexistent. There is no research or monography available concerning legal aspects of web accessibility, such as the contents of WCAG, their sphere of application or consequences of non-compliance. Until today, WCAG guidelines have not been even officially translated into Polish, despite the fact that a binding legal act refers to them. Furthermore, only a small subset of public Internet services are accessible for people with disabilities.

  1. Research project methodology

Research will be carried out using traditional methods of legal research: dogmatic and comparative. The dogmatic method will be used to analyze the contents of legal norms related to the obligation to use WCAG 2.0 guidelines in Polish and EU legal system. Firstly, the contents of the guidelines will be established, including commentary to WCAG guidelines and techniques of implementation published by W3C.

Secondly, Polish law on accessibility will be analyzed from international, EU as well as comparative perspective. In particular, the former method will be used to compare Polish provisions with the UN Convention on people with disabilities as well as the EU Commission proposal of the directive on the accessibility of public sector bodies’ websites. Comparative analysis will also embrace solutions functioning in the United States, Australia, United Kingdom and selected states of the EU.

Thirdly, legal analysis will be enriched with an empirical analysis of websites compliance with WCAG 2.0 guidelines with a special emphasis on public websites. IT tools will be used to automatically validate the compliance and interviews with blind and visually impaired persons will further enrich the analysis.

  1. Expected impact of the research project on the development of science, civilization and society

The project is of a pioneering nature in Polish legal science and therefore can fill the vacuum in this regard. Firstly, it will provide the necessary groundwork for future exploration of this area in a legal science due to establishment of the sphere of application of the obligation to apply WCAG under Polish law, their contents as well as consequences of non-compliance.

Secondly, Polish science will obtain access to a normative analysis of WCAG 2.0 guidelines, including results of repetitive empirical research demonstrating the actual usage of these guidelines by selected governmental services, such as ePUAP or KRS and private portals. In addition, results of comparative analysis will provide more practical insights into principles developed in practice of other states.

The proposal will also have an impact on the development of information society. These days, disabled persons are to a large extent excluded from the benefits of IT revolution. This research can also benefit developers of both public and private portals by providing them with a solid background as to ways and means of implementing accessible websites. Last but not least, the proposed project will also positively stimulate the inclusion of aging members of the society, who also exhibit problems with reading inaccessible websites.

 

[:]